matura z polskiego pojęcia 2026

ekspresjonizm

ukazywanie świata poprzez subiektywne emocje, deformację rzeczywistości, silną ekspresję uczuć.

impresjonizm

uchwycenie chwili, wrażeń, nastrojów poprzez sugestywne obrazy i subtelne środki stylistyczne.

symbolizm

posługiwanie się symbolami, alegoriami, odwołaniami do sfery metafizycznej oraz niedopowiedzeniem.

surrealizm

prezentowanie rzeczywistości irracjonalnej, marzeń sennych, skojarzeń, fascynacja podświadomością.

socrealizm

realizm socjalistyczny, przedstawiający rzeczywistość zgodnie z ideologią socjalistyczną, często z tendencją propagandową.

Epitet

określenie rzeczownika uwydatniające jego specjalne cechy (może to być rzeczownik, przymiotnik lub imiesłów); np. niska cena, słownik języka polskiego

Oksymoron

epitet sprzeczny, np. sucha woda

Porównanie

zestawienie dwóch przedmiotów lub zjawisk, które mają wspólną cechę (często robi się to przy użyciu takich słów jak: jak, jakby, jak gdyby, niczym lub na kształt); np. leje jak z cebra, stoi dumna niczym pierwszy przebiśnieg na polanie

Porównanie homeryckie

rozbudowane porównanie, niezwykle szczegółowe, odnoszące się z reguły do opisu przyrody; np. na min. pięć wersów porównanie odnoszące się do przyrody

Przenośnia (metafora)

zabieg polegający na skojarzeniu ze sobą nawet odległych pojęć; jest to zestawienie wyrazów w taki sposób, aby wydobyć nowe znaczenie; np. wiosłując skrzydłami. Przenośnia ma kilka swoich odmian:

Personifikacja (uosobienie)

nadanie przedmiotom, zjawiskom lub pojęciom cech ludzkich; np. kamienie przemówiły

Animizacja (ożywienie)

nadanie martwej przyrodzie cech istot żywych; np. liście latały

Metonimia (zamiennia)

zastąpienie właściwego wyrazu innym, który jest w jakimś związku z tym słowem; np. czytam Tuwima (zamiast: czytam dzieła Tuwima), Urząd Miasta ogłosił (zamiast: burmistrz ogłosił),

Synekdocha (odmiana metonimii)

ma dwa typy: pars pro toto (część za całość), np. witam w moich progach

Peryfraza (omówienie)

wskazanie na cechę jakiegoś przedmiotu zamiast nazwania go wprost („gwiazda ognista” zamiast „słońce”, „z chińskich ziół ciągnione treści” zamiast „herbata”, „Jan z Czarnolasu” zamiast „Jan Kochanowski”, „kobieta z rybim ogonem” zamiast „syrena”)

Eufemizm

omówienie polegające na złagodzeniu tonu wypowiedzi, np. „mijać się z prawdą” zamiast „kłamać”, „nie wylewać za kołnierz” zamiast „pić dużo alkoholu”

Apostrofa

zwrot do adresata

Inwokacja

rozbudowana apostrofa o podniosłym charakterze; najczęściej zwracamy się do bóstw, muz lub ojczyzny

Anafora

odmiana powtórzenia, w której kolejne wersy tekstu poetyckiego zaczynają się od tego samego wyrazu

Epifora

odmiana powtórzenia, w której te same wyrazy pojawiają się na końcu wersu

Paralelizm składniowy

powtarzająca się konstrukcja zdania (np. w Biblii: „I stworzył Pan człowieka. I wiedział, że było to dobre”)

Inwersja

(szyk przestawny)

Zgrubienie

dodatnie do wyrazu formantu oznaczającego coś dużego, np. -isko, co ma za zadanie wyrazić niechęć, pogardę lub lekceważenie. Są to wyrazy o ujemnym zabarwieniu uczuciowym; np. psisko, nochal, staruch

Neologizm

nowe słowo, np. siebiepewny

Onomatopeja

wyraz dźwiękonaśladowczy

Instrumentacja głoskowa (eufonia)

taki dobór słów w tekście, które przez bliskie występowanie i podobne głoski tworzą odmienne brzmienie np. naśladują krople deszczu “O szyby deszcz dzwoni, deszcz dzwoni jesienny”

Hiperbola

wyolbrzymienie, przesada; np. zjadłbym konia z kopytami

Paradoks

coś nieprawdopodobnego, zaskakującego

Homonim

wyrazy o innym znaczeniu, a tym samym brzmieniu lub budowie np. klucz, zamek

Symbol

oprócz jednego znaczenia ma swój sens przenośny, a właściwie wiele sensów, zależy od interpretacji (czasami zmieniają sens alegorii, np. lis to nie tylko spryt, bo w “Małym Księciu”

Alegoria

prócz jednego znaczenia ma swój sens przenośny JEDEN – utrwalony kulturowo np. kobieta z zawiązanymi oczami i wagą to alegoria sprawiedliwości; sowa – mądrość