Moja lekcja

magnez

składnik kości, zębów, aktywator enzymów, składnik chlorofilu, funkcjonowanie mięśni, u. nerwowego, jest w roślinach strączkowych, orzechach, mięsie,

potas

przewodzenie impulsów nerwowych, skłądnik płynów wewnątrzustrojowych, wpływa na skurcze mięśni, u roślin aktywator enzymów, utrzymuje prawidłowy rytm serca

potas(niedobór?)

osłabienie pracy mięśni, zaparcia, utrata apetytu, nieregularne bicie serca, uczucie znużenia

potas- w jakich produktach?

rośliny strączkowe, orzechy, owoce cytrusowe, banany, zielone warzywa, pomidory, ziemniaki

wapń(niedobór?)

próchnica zębów, krzywica u dzieci, osteoporoza u dorosłych, zaburzenia krzepnięcia krwi, pracy serca i mięśni szkieletowych

sód i chlor- w jakich produktach?

ser żółty, drób, ryby, sól kuchenna

sód i chlor

regulują utrzymanie odpowiedniego ciśnienia osmotycznego i równowagi kwasowo-zasadowej, odgrywają rolę w utrzymaniu prawidłowej pobudliwości mięśni i przepuszczalności błon kom

żelazo-występowanie

mięso, ryby, wątroba, orzechy, figi, szpinak

żelazo - Fe

składnik hemoglobiny oraz licznych enzymów,

żelazo-niedobór

osłabienie, anemia, zakłócenia procesu oddychania komórkowego

jod- w jakich produktach?

sól jodowana, ryby, glony morskie

jod-niedobór

u dorosłych przerost tarczycy, u dzieci- niedorozwój umysłowy i zahmowanie wzrostu

jod

składnik hormonów tarczycy

fluor

woda pitna, ryby, soja, buduje kościi szkliwo zębów, niedobór powoduje zwiększoną podatność na próchnicę

siły kohezji

oddziaływania między cząsteczkami wody są silniejesze niż między cząsteczkami wody a cząsteczkami w powietrzu

adhezja

przyleganie substancji zawierających grupy naładowanych atmów lub cząsteczek i zwilżania ich

aldehyd glicerynowy

nie występuje w stanie wolnym. Jest produktem pośrednim ważnych szlaków metabolicznych

ryboza

jest skłądnikiem kwasu rybonukleinowego, niektórych witamin, oraz związków bogatoenergetycznych

deoksyryboza

deoksyrybozaskładnik kwasy deoksyrybonukleinowego

glukoza

w stanie wolnym jest w miodzie, soakch wielu warzyw i owoców,. Jest wykorzystywana bezpośrednio przez oragnizmy jako substrat w procesie oddychania komórkowego. Łatwo przenika przez błony komórkowe, dlateg stanowi postać transportową cukrów u zwierząt

fruktoza

skłądnik miodu, sków owocowych, ta heksoza łatwo jest przekształcana w glukozę

galaktoza

najczęśniej występuje w stanie związanym w niektórych polisacharydach

sacharoza

GLUKOZA+FRUKTOZA, główna forma transportowa u roślin, jest w korzeniu buraka cukrowegoi łodygach trzciny cukrowej

laktoza

GLUKOZA+GALAKTOZA, skłądnik mleka ssaków

maltoza

GLUKOZA+GLUKOZA, powstaje jako produkt trawienia skrobi oraz glikogenu. Wabi zwierzęta zapylające kwiaty

skrobia

jest głównym materiałem zapasowym u roślin, wystepuje w bulwach ziemniaków i nasionach zbórz

glikogen

występuje w komórkach grzybów i bakterii, u zwierząt pełni funkcje zapasową i występuje w mięśniach i wątrobie

celuloza

składnik ścia komórkowych roślin i niektórych protistów roślinopodobnych i grzybopodobnych

chityna

skłądnik ściany komórkowej grzybów i oskórka stawonogów

cholesterol

wchodzi w skład błon komórkowcy, usztywniając je oraz w osłonki mielinowe, stanowi substancję wyjściową do syntezy kwasów żółciowych, hormonów steroidowych, witaminy D

aminokwasy kwasowe

kwas asparaginowy, kwas glutaminowy

aminokwasy zasadowe

lizyna, arginina, histydyna

białka fibrylarne

struktura wlóknista, nie rozp w wodzie, np keratyny,

białka globularne

kształt kulisty, rozp w wodzie, pelnią różne funkcje

albuminy

zatrzymują wodę we krwi, utrzymują stałe ph, ciśnienie osmotyczne, transport kwasów żółciowych i hormonów

globuliny

nośniki węglowodanów, lipidów, niektórych hormnów, jonów żelaza, miedzi oraz witamin rozp w tłuszczach

histony

występują w jądrze komórkowym, gdzie z DNA tworzą chromatynę

glikoproteiny

interferon

fosfoproteiny

kazeina

lipoproteiny

LDL i HDL

metaloproteiny

ferrytyna

hemoproteiny

hemoglobina

nukleoproteiny

białka rybosomów

struktura pierwszorzędowa

wyznacza ją kolejność aminokwasów w łańcuchu peptydowym

struktura alfa-helisy

powstaje przez prawoskrętne zwinięcie łańcucha polipeptydowego wokół osi. Co cztery aminokwasy wiązania C=o i N-H układają się w odległości umożliwiającej powstanie wiązań wodorowych

struktura Beta-harmonijki

powstaje przez ułożenie łańcucha polipeptydowego na płaszczyźnie. Wiązania wodorowe powstają między wiązaniami oddalonymi od siebie w łańcuchu. W tej samej płaszczyźnie lezą też grupy boczne

struktura trzeciorzędowa

powstaje w wyniku pofałdowania łańcucha o strukturze drugorzędowej. Utrzymuje się dzięki mostkom dwusiarczkowym, siłom van der Waalsa, oddziaływanim hydrofobowym i elektrostatycznym

struktura czwartorzędowa

powstaje na skutek połączenia kilku podjednostek białka o strukturze trzecirzędowej

białka integralne

mocno połączone z dwuwarstwą lipidową. Zazwyczaj wnikają w nią, przy czym jedne nazywane transbłonowymi przenikają ją całkowicie, a inne poprzez wiązania kowalencyjne z lipidami, zakotwiczają się przy jej powierzchni

powierzchniowe (peryferyczne)

są połączone z dwuwarstwą lipidową poprzez inne białka błonowe, zktórymi łączą się za pomocą słabych wiązań niekowalencyjnych

właściowści błon biologicznych

płynność błony, asymetria błony, selektywna przepuszczalność

glikokaliks

chronie kom przed uszkodzeniami mechanicznymi i chemicznymi oraz odgrywa rolęw rozpoznawaniu sie kom

funkcje błon biologicznych

tworzą fizyczną przegrodę między komóką a jej otoczeniem, kontrolują transport określonych cząsteczeki jonów między przedziałami lub wnętrzem komórki a jej otoczeniem, odbierają sygnaly ze środowiska zewnętrznego

spektryna

białko peryferyczne wewnętrznej powierzchni błon większości komórek odpowiadające za utrzymanie ich kształtu

białka kanałowe

tworza w dwuwarstwie lipidowej hydrofilowe kanały przez które są transportowane określone jony nieorganiczne oraz prawie wszystkie dostatecznie małe i niosiące odpowiedni ładunek cząsteczki substancji organicznych

białka nośnikowe

wiążą cząsteczki substancji po jednej stronie błony, po czym zmieniają strukturę przestrzenną, następnie uwalniają ją po drugiej stronie błony i powracają do wyjściowej struktury. Często transportują tylko jeden typ cząsteczek

roztwór izotoniczny

stężenie substancji rozpuszczonej jest takie jak we wnętrzu kom

roztwór hipertoniczny

stężenie substancji rozpuszczonej jest większe na zewnątzr niż we wnętrzu komórki

roztwór hipotoniczny

stężenie substancji rozpuszczonej na zewnątzr jest mniejsze niż we wnętrzu komórki

mikrotubule

zbudowane z tubuliny, ich sieć decyduje o rozmieszczeniu organelli w komórce i twrzy szlaki transportu wewnątrzkomórkowego`

Filamenty aktynowe

(mikrofiliamenty). cienkie struktury, zbudowane białka aktyny. Pozwalają komurkom na zmianę kształtu, ruch pełzakowaty oraz uczestniczą w skurczu włókien mięśniowych. Największa koncentracja mikrofilamentów jest pod błoną komórkową.

leukoplasty

bezbarwne, zdolne do syntezy i magazynowania związków organicznych, głównie skrobi, są np w bulwach ziemniaka

chromoplasty

zawierają barwniki karotenoidowe, tworzą się z chloroplastów w trakcie dojrzewania owoców lub jesiennego starzenia się liści

chloroplasty

zawiera zielny barwnik- chlorofil, zachodzi w nich proces fotosyntezy

tonoplast

błona wakuoli

sok komórkowy

płyn wypelniający wakuole

budowa ściany komórkowej

celuloza -> fibryle elementarne -> mikrofibryle -> makrofibryle(włókna celulozowe)

lignina

substancja inkrustowana, powoduje twardnienie ściany komórkowej, większa jej sztywność i odporność na działanie czynników mechanicznych

kutykula

adkrustowany składnik, utworzona z kutyny i wosków, chroni przed wnikaniem drobnoustrojów, przed nadmiernym parowniem wody

suberynya

adkrustowany składnik, skłądnik korka nieprzepuszczający powietrza i wody, chroni przed utratą wody, uszkodzeniami mechanicznymi i przegrzaniem

blaszka środkowa

spaja ze sobą sąsiadujące komórki tkanek roślinnych

plazmodesmy

cienkie pasma cytozolu, które przenikają z komórki do komórki dzięki znajdującym się w ich ścianach jamkom. Łączą one siateczki śródplazmatyczne obu kom

połączenia zamykające

usytuowane w szczytowych częściach kom. Usczelniają warstwę nabłonka izolując wewnętrzne środowisko narządu od jego otoczenia

desmosomy

łączą sąsiednie kom nabłonka, spinając je w sposób mechaniczny. Takie połączenie wszystkich sąsiadujacych ze sobą komórek nadaje warstwie dużą wytzrymałość mechaniczną

połączenia szczelinowe (neksus)

zbudowane z kompleksów białkowych (tzw keneksony) tworzą kanały, przez które kontatują sie cytoplazmysąsiadujacych kom. Umożliwiają transport substancji

faza G1

wzrost kom, zwiększenie ilości organelli, synteza enzymów niezbędnych w replikacji

faza S

podwojenie ilości DNA i połączenie się nowo powstałych cząsteczek DNA z białkami histonowymi

faza G0

faza spoczynkowa, wyjście z cyklu, niektóre komórki w tej fazie przekształcają się kom określonego typu

faza G2

nasilenie syntezy białek biorących udział w podziale kom,

profaza mitozy

kondensacja chromatyny, zanik otoczki jądrowej i jąderka, powstaje wrzeciono kariokinetyczne

metafaza mitozy

chromosomy są najbardziej skondensowane, ustawiają się w płszczyźnie równikowej, tworząc płytkę metafazową

anafaza mitozy

podział centromerów, rozdzielenie każdego chromosmu na dwie chromatydy. Chromosmy potomne odciągane są do przeciwległych biegunów

telofaza mitozy

chromosmy rozluźniają się, odtworzenie otoczki jądrowej i jąderka. Powoli zanika wrzeciono karikinetyczne. Dochodzi do cytkinezy

leptoten

chromatyna zaczyna się kondensować

zygoten

chromosomy homologiczne leżą już częściowo równolegle do siebie, następuje konigacja chroosomów która prowadzi do utworzenia BIWALENTÓW

pachyten

zachodzi crossing-over

diploten

chromosomy homologiczne w biwalentach oddzielają się od siebie, pozostają złączone w miejscach zwanych_ chiazmy

diakineza

największy stopień spirazlizacji chromosomów, zanika jąderko i otoczka jądrowa

metafaza I

biwalenty układają się w poprzek równikowej płaszczyzny jądra, a centromery łączą się z włónami wrzeciona kaikinetycznego

anafaza I

dwuchromatydowe chromosmy homologiczne rozchodzą sie do przeciwmych biegunów kom

telofaza I

skupienie się chromosomó wokół przeciwnych biegunów, odtworzenie jąder potomnych i despiralizacja chromatyny

grupa monofiletyczna

gr naturalna, wywodzi się od wspólnego przodka obejmuje wsyztskich jego potomków

grupa parafiletyczna

gr sztuczna, wywodzi się od jednego przodka, ale nie obejmuje wsyztskich jego potomków

grupa polifiletyczna

grupa sztuczna, wywodzi się od różnych przodków i obejmuje daleko spokrewnione orgaznizmy

kapsyd

składa się z jednostek białkowych kapsomerów, chroni on materiał genetycznay wirusa, oraz umożliwa rozpoznanie kom godpodarza

forma pałeczkowata wirusa

wirus mozaikowatości tytoniu

forma bryłowa wirusa

adenowirusy

forma kulista wirusa

HIV

forma bryłowo-spiralna

bakteriofagi

cykl lityczny

1. Adsorpcja, 2. Wnikanie, 3. Replikacja, 4. Składanie, %. Uwalnianie

Cykl lizogeniczny

1. Adsorpcja, 2. Wnikanie, 3. Integracja, 4 Replikacja

odwrotna transkryptaza

wirusowy enzym biorący udział w przepisywaniu RNA wirusa na DNA wirusa

tylakoidy

powstają z błony kom bakterii, wbudowywane są w nie barwniki fotosyntetyzujące

otoczka śluzowa

zbudowana głównie z polisacharydów, pełni fynkcję ochronną,

bakterie gram dodatnie

trwale się wybarwiają się na kolor fioletowy, zbudowane z kilku warstw mureiny, zawierają kwasy tejchojowe

bakterie gram ujemne

zbudowana z jedenej warstwy mureiny, nie zawierają kwasów tejchojowych, okryte dodatkową błoną komórkową,

cysty bakterii

powstają przez odwodnienie i otoczenia grubą scianą komórki,

endospory

zawartość kom dzieli się na dwie części, z których mniejsza zostaje otoczna nową grubą scianą komi staje się zaczątekiem endospory

makronukleus

poliploidalny, steruje czynnościami komórki

mikronukleus

diploidalny, stanowi archiwum genetyczne, uczestniczy w procesach płciowych

przemiana faz jądrowych

regularne następowanie po sobie faz haploidalnej i diploidalnej

koniugacja u pantofelka

1. mejoza mikronukleusa, 2. degeneracja 3 jąder 1n, 3. mitoza jąder 1n, 4. wędrówka jąder 1n, 5. połączenie jąder 1n, 6. mitoza jądra 2n, 7. odtwarzanie mikronukleusa i makronukleusa

sporozoit

wrzecionowate formy inwazyjne zarodźca malarii

merozoity

postać pełzakowata, powstają w wątrobie

plechy nitkowate

nici zbudowane z długich ciągów kom

plechy nibytkankowe

utworzone z wielokomórkowych nici, które ciasno się ze sobą splatają

plechy tkankowe

wykazują zróżnicowanie budowy wewnętrznej i zewnętrzenj, wyróżnia się część lisciokształtną, łodygokształtną i chwytniki

przemiana pokoleń

to regularne następowanie po sobie pokolenia rozmnażającego się za pomocą gamet i pokolenia rozmnażającego się za pomocą zarodników

kinetoplastydy

np, świdrowiec gambijski, występuje u nich kinetoplast, organellum odpowiedzialne za procesy energetyczne związane z ruchem wici

parabasalia

np, rzęsistek pochwowy, nie ma mitochodriów w kom

sporowce

np, rodzaj zarodźce, wyspecjalizowane pasożyty zwierząt

promienionóżki

wolno żyjące, mają długie cienkie promieniście rozmieszczone nibynóżki

ameby

ameba, pełzak czerwonki

orzęski

pantofelek, trąbik

eugleniny

nie mają ściany kom

tobołki

bruzdnice

okrzemki

ich ściany wysycone są krzeminoką

złotowiciowce

jednokomórkowe przeważnie, ale żyją też w koloniach

brunatnice

morszczyn, gronorosty

hymenofor

część owocnika u podstawczaków zbudowana z blaszek lub rurek, zawiera warstwę rodzajną- hymenium złożoną z zarodni

epiderma

grube ściany, aparaty szparkowe, okryta kutykulą

ryzoderma

pozbawiona kutykuli, posiada włośniki

korkowica

składa się z korka (fellem), miazgi korkotwórczej (fellogenu), miękiszu (fellodermy)

korek-tkanka

zbudownay z martwych ściśle przylegających kom, ściany korka są często zdrewniałe, zawierają suberynę, zawiera przetchlinki

miękisz zasadniczy

cienkie ściany, duże wakuole, wypełnia przestrzeniemiędzy innymi tkankami

miękisz asymilacyjny- palisadowy

jest pod górną epidermą liści, zawiera dużo chlorofilu, przez co głównie przeprowadza fotosyntezę, budują go cylindryczne kom

miękisz asymilacyjny- gąbczasty

luźno ułożone kom. między nimi znajdują się liczne przestrzenie, co ułatwia transport tlenu, CO2 i pary wodnej

miękisz asymilacyjny- wieloramienny

występuje w lisciach roślin iglastych, ma pofałdowane ściany, które zwiększają powierzchnię asymilacyjną

miękisz spichrzowy

nie ma chloroplastów, zawiera liczne leukoplasty magazynujące sub odżywcze

miękisz wodonośny

odmiana miękiszu spichrzowego, zawiera olbrzymie wakuole, znajduje się w roślinach sucholubnych

miękisz powietrzny (aerenchyma)

ma olbrzymie przestwory międzykomórkowe, umożliwają wymianę gazową, ułątwia unoszenie się na wodzie roślinom

zwarcica (kolenchyma)

nadaje elastyczność ogonkom lisciowym i młodym łodygom, chroniąc przed złamaniem, żywe kom.

twardzica (sklerenchyma)

w starszych nadziemnych częściach, martwe kom, ściany wysycone ligniną, zwiększa odporność organów, 2 typy kom: włókna sklerenchymatyczne i skeleridy

włókna skelerenchymatyczne

wydłużone kom o wąskich zaostrzonych końcach, rozmieszczone w obrębie inncyh tkanek

sklereidy (komórki kamienne)

kom o różnorodnych kształtach, występują w obrębie tkanek miękiszowych, budują twardą łupinę orzecha

cewki

u paprotników i nagonasiennych, marwte kom, zdrewniałe ściany zaopatrzone w liczne jamki, wrzcionowaty kształt

naczynia

u nagonasiennych, marwte kom- człony naczyń, ich ściany poprzeczne zanikły, inkrustowane ligniną, mają też jamki, mają włókna drzewne i miękisz drzewny

komórki sitowe

paprotniki, nagonasienne, żywe kom, zawierają pola sitowe,

rurki sitowe

zbudowane z żywych kom- członów, nie mających jądra kom, ściany poprzeczne członów mają duże pola sitowe

komórki przyrurkowe

żywe wydłużone kom, ściśle przylegają do członów rurek sitowych i odżywiają je

tkanki merystematyczne

zbudowane żywych kom zdolnych do podziałów, cienkie wyłącznie pierwotne ściany kom, duże jadra, kilka drobnych wkuol

strefa korzeni bocznych

utrzymuje roślinę w podłożui przewodzi wodę wraz z solami mineralnymi ze strefy włośnikowej. Wyrastją tu korzenie boczne

strefa włośnikowa

są tu kom przekształcające się w różne typy tkanek zdolne do pełnienia określonych funkcji. Znajdują się tu włośniki

strefa wydłużania

obejmuje komórki które intensywnie rosną, zwiększając swoje rozmiary, następuje tu najsilnijeszy wzrost korzenia na długość

strefa podziałów komórkowych

komórki stożka wzrostu, które dzieląc się powodują wzrost korzenia

czapeczka

okrywa stożek wzrostu, zbudowana z komórek miękiszowych

korzenie spichrzowe

marchew

korzenie podporowe

korzenie przybyszowe wyrastające z łodyginad ziemią i ukośnie wrastające w podłoże. Dodatkowo stabilizują roślinę. Np mangrowce

korzenie czepne

przytwierdzają roślinę do podpór. Są np epifitów ipnączy np bluszczu

korzenie powietrzne

wchłaniją wode deszczową i parę wodną z powietrza, np storczyki

ssawki

wrastają w tkanki rośliny żywicielskiej, np jemioła

korzenie oddechowe

pionowe odgałęzienia podziemnego systemu korzeniowego, służa do pobierania tlenu, np cypryśnik błotny

kłącza

wieloletnie podziemne łodu=ygi o nieogranicznym wzroście, pełnią funkcję spichrzowe, np kłącze imbiru

rozłogi

odgałęzienia dolnej części nadziemnegopędu i płożące się po ziemi lub rosnące pod jej powierzchnią, np truskawki

bulwy

krótkie, silnie zgrubiałe o ograniczonym wzroście. Pełnią funkcje spichrzowe, przetrwalnikowe i służą do rozmnażania wegetatywnego

wąsy

cienkie boczne odgałęzienia łodygi, funkcja czepna, pod wpływem bodźca mechanicznego owijają się wokół podpory

łodygi spichrzowe

grube mięsiste łodygi, pełniące funkcje spichrzowe, np kalarepa

ciernie

sztywne, ostre silnie zdrewniałe odgałęzienia łodygi

blaszka liściowa

płaska, cienka, duża powierzchnia pozwala na optymalne wykorzystanie światła słonecznego, efektywność transpiracji oraz wymianę gazową

ogonek liściowy

łączy blaszkę liściową z nasadą i ustawia liść w kierunku światła

nasada liścia

rozszerzona spłaszcona struktura łącząca liść z łodygą

ulistenienie

skrętoległe, naprzeciwległe, okółkowe

rodzaje nerwacji

pierzasta, dłoniasta, równoległa

rodzaje lisci

proste i złożone - pierzastozłożone i dłoniastozłożone

liście pułapkowe

wyspecjalizowane w chwytanie ofiary i jej trawieniu

ciernie

silne zdrewniałe, sztywne zredukowane liście, pełnią funkcję obronne

liściaki

silnie zredukowana blaszka i dobrze rozwinietę blaszkopodobne ogonki liściowe, które przejmują funkcję asymilacyjną

liście czepne

przekształcone w wąsy, którymi roślina przyczepia się i owija wokół podpory

liście łuskowate

suche liscie, pełniące funkcje ochronne, okrywają np liście spichrzowe cebuli