Nowe słowa

upawenerować

szanować, poważać

proweniencja

pochodzenie jakichś zjawisk lub osób

petryfikacja

utrwalenie (się) czegoś w określonej formie niepodatnej na zmiany

heteronomia

podleganie normom, których się samemu nie ustanowiło.

ekwiwokacja

błąd logiczny polegający na użyciu w jednej wypowiedzi terminu w dwu różnych znaczeniach

konwergencja

zbieżność; też: powstawanie zbieżności; występowanie podobnych cech u organizmów niespokrewnionych ze sobą, a żyjących w zbliżonych warunkach

tetralogia

cykl czterech utworów artystycznych

komeraże

złośliwe plotki, intrygi lub nieporozumienia

apologetyczny

broniący przed zarzutami, usprawiedliwiający, a zarazem pochwalny

dykteryjka

krótkie, zabawne opowiadanie

trawestacja

przeróbka czyjejś wypowiedzi, jakiegoś wątku, utworu literackiego, muzycznego itp.; też: utwór będący taką przeróbką

peremptoryjny

stanowczy, ostateczny

kontestacja

kwestionowanie, sprzeciw

prestidigitator

artysta cyrkowy pokazujący sztuki polegające na zręczności i robiące wrażenie magicznych

paruzja

zapowiadany przez proroków powrót Chrystusa na świat w chwale pod koniec dziejów

moralitet

utwór literacki, spektakl lub film, który niesie przesłanie moralne

mierzchnąć

tracić blask, gasnąć, pogrążać się w mroku, słabnąć, upadać

fanfaronada

przechwalanie lub popisywanie się swoją odwagą

łoskot

głuchy odgłos powstający przy uderzaniu o siebie ciężkich przedmiotów

refutacja

obalenie dowodów strony przeciwnej lub odparcie czyichś zarzutów; też: pismo o takiej treści

antologia

zbiór wybranych utworów literackich, muzycznych lub filmowych, zgromadzonych i zazwyczaj publikowanych razem, często powiązanych wspólną tematyką, gatunkiem lub autorem

kontraktualizm

inaczej umowa społeczna

antypodyczny

kompletnie przeciwstawny

piwotalny

ktoś, kto nie ma samodzielnej władzy, ale wchodzi w koalicję z prawie każdą opcją polityczną

ruja i porubstwo

coś niemoralnego i gorszącego

epifenomen

zjawisko (fenomen) wtórne, współwystępujące ze zjawiskiem podstawowym, lecz nie wywierające istotnego wpływu na jego przebieg

deprywacja

ciągłe niezaspokojenie jakiejś potrzeby biologicznej, bądź psychologicznej (częściej)

deterioracja

spadek wartości, jakości, sprawności lub wydolności czegoś

cyganeria artystyczna (lub bohema)

środowisko artystyczne, którego członkowie spędzają czas na wspólnych zabawach i tworzeniu, demonstrując pogardę dla konwenansów, norm społecznych i materializmu

egzaltacja

przesadne okazywanie uczuć i emocji

synekdocha

figura stylistyczna polegająca na zastąpieniu nazwy całości lub ogółu przedmiotów nazwą części lub jednego przedmiotu

dialektyzacja (gwaryzacja)

wprowadzanie do tekstu elementów charakterystycznych dla danego dialektu (gwary),

agalma

kultowy wizerunek bóstwa lub poświęcony mu dar

prefiguracja

to, co ze względu na pewne cechy wspólne można uznać za zapowiedź kogoś lub czegoś, co zaistniało później

dependencja

zależność od czegoś lub kogoś

artefakt

wytwór ręki ludzkiej, każdy przedmiot wykonany lub zmodyfikowany przez człowieka, a następnie odkryty w wyniku badań archeologicznych

diachronia

badanie zmian językowych zachodzących w czasie

katatonia

zespół zaburzeń psychicznych występujący głównie w schizofrenii, objawiający się zahamowaniem ruchu lub gwałtownymi ruchami

uwiąd

stopniowy zanik tkanek i narządów lub obniżenie się ich sprawności albo stopniowy zanik aktywności w jakiejś dziedzinie życia

amalgamat

stop metalu z rtęcią albo mieszanina różnych elementów

fantom

zjawa, model anatomiczny przedstawiający jakiś narząd lub sylwetkę człowieka albo odczuwanie bólu, swędzenia w miejscu po amputowanej kończynie lub jej części

apoteoza

wywyższenie, uwielbienie, gloryfikacja kogoś lub czegoś, przedstawienie w sposób wyidealizowany, często do rangi bóstwa

aprecjacja

wzrost wartości towaru lub dobra

tour de force

wyczyn, majstersztyk, osiągnięcie, popis siły

agronomia

nauka o rolnictwie

nomad

człowiek niemający stałego miejsca zamieszkania, przebywający gdzieś tymczasowo, często w złych warunkach

à rebours

na odwrót niż zwykle

neurotyczność

skłonność do przeżywania negatywnych emocji, takich jak lęk, stres, smutek, poczucie winy, a także trudnościami w radzeniu sobie z sytuacjami stresowymi

symbioza

współistnienie; bliskie współżycie dwóch różnych gatunków organizmów, które przynosi korzyści przynajmniej jednemu z nich

deprecjacja

spadek wartości danego dobra lub waluty w stosunku do innej waluty

ignoramus et ignorabimus

nie wiemy i nie będziemy wiedzieć

wcale

partykuła podkreślająca, że wyrażony w zdaniu sąd zaprzeczony mówiący uważa za prawdziwy, wbrew przypuszczeniom, że mogłoby być inaczej

propinacja

wyłączne prawo właściciela dóbr ziemskich do produkcji i sprzedaży alkoholu w obrębie jego dóbr oraz sprowadzania ich oraz czerpania z nich korzyści

residuum

pozostałość

atawizm

regresja ewolucyjna; powrót lub odtworzenie u danego organizmu cechy, która była obecna u jego odległych przodków, a nie ujawniała się przez wiele pokoleń

gros

na wielką skalę, w całości

komprador

w krajach kolonialnych: miejscowy kupiec, pośredniczący w handlu z metropolią, później członek zamożnej burżuazji

drenować

powodować uszczuplenie czyichś zasobów finansowych lub innych dóbr

zwornik

coś, co spaja jakieś elementy

eksplikacja

wyjaśnianie, tłumaczenie

naddeterminacja

stan, w którym dane zjawisko, wynik lub proces jest jednocześnie uwarunkowany przez nadmierną liczbę różnych przyczyn lub czynników

logocentryzm

traktowanie słów i języka jako podstawowego sposobu ujmowania rzeczywistości, charakterystyczne zwłaszcza dla umysłowości Zachodu

avant la lettre

przed nazwaniem

-infra

pierwszy człon wyrazów złożonych mający znaczenie: poniżej, późniejszy, wewnątrz

butwieć

rozkładać się pod wpływem wilgoci i powietrza

homogeniczny

jednorodny

heterogeniczny

różnorodność

ścibolić (ścibić)

szyć lub pisać coś długo, pracowicie, często niezręcznie; wykonywać jakąkolwiek ręczną pracę w taki sposób

persyflaż

szyderstwo zamaskowane pozorami uprzejmości lub utwór literacki, w którym autor, stosując ironię, świadome naśladuje styl jakiegoś twórcy

sprzedawać zboże na pniu

sprzedać zboże przed żniwami, jeszcze zanim zostanie ono zżęte, czyli od razu i bez zwłoki

par excellence

„w całym tego słowa znaczeniu” lub „w najwyższym stopniu” (dosłownie: „przez doskonałość”)

atrofia

zanikanie tkanek lub organów; zanik

panegiryk

uroczysty, przesadnie pochwalny tekst sławiący jakąś osobę, czyn lub wydarzenie

translacja

tłumaczenie

autarkia

samowystarczalność np. gospodarcza

tromtadracja

krzykliwe, efekciarskie przedstawianie jakichś poglądów lub wzniosłych haseł pozbawionych treści

gospodarka intensywna

gospodarka, która stawia na wysokie nakłady pracy lub kapitału na jednostkę powierzchni, co prowadzi do wysokiej wydajności, masowej produkcji i wykorzystania nowoczesnych technologii

gospodarka ekstensywna

gospodarka, która charakteryzuje się niskimi nakładami na jednostkę powierzchni, zwiększaniem produkcji poprzez powiększanie areału, co skutkuje niską wydajnością, tradycyjnymi metodami i ograniczonym użyciem środków produkcji

cykl Kondratiewa

długookresowy cykl koniunkturalny trwający 45-60 lat, charakteryzujący się systematycznymi zmianami w aktywności gospodarczej (fazy: ożywienie, szczyt, kryzys i recesja)

internalizacja

proces przyswajania zewnętrznych norm, wartości i przekonań, które stają się częścią wewnętrznego systemu jednostki

eksternalizacja

proces uzewnętrzniania wewnętrznych stanów, myśli lub emocji na zewnątrz, często w postaci zachowań skierowanych do otoczenia

kwantyfikacja

proces przekształcania cech lub zjawisk w dane liczbowe, czyli ilościowe ujmowanie tego, co wcześniej było opisowe

analog (analogon)

rzecz lub pojęcie odpowiadające innemu

koekwacja

zrównanie, głównie podatków lub praw, powinności

konsekracja

uroczyste poświęcenie

emfaza

przesadna emocjonalność wypowiedzi lub nacisk położony na pewne zdania, wyrazy lub sylaby, uwydatniający ich znaczenie

aporia

ciągle aktualne zagadnienie filozoficzne, domagające się nieustannego przemyśliwania od nowa przez kolejne pokolenia filozofów

ordynacja rodowa (fideikomis familijny)

majątek ziemski rządzący się swoimi własnymi prawami dotyczącymi dziedziczenia, posiadający swój własny statut (akt fundacyjny), zapobiegający rozdrobnieniu dóbr

szuba

obszerne okrycie wierzchnie, używane na obszarze Rzeczypospolitej w okresie od XV do XVII wieku

pajdokracja

forma rządów, w której władzę sprawują osoby nieletnie, niedojrzałe i niedoświadczone

gerontokracja

w niektórych państwach starożytnej Grecji (m.in. w Sparcie) sprawowanie władzy przez radę starców (gerontów); pot. ustrój państwowy oparty na rządach ludzi w wieku podeszłym

kleptokracja

dosłownie „władza złodziei”; forma władzy ze skorumpowanymi władcami, wykorzystującymi bogactwa naturalne kosztem mieszkańców w celu defraudowania funduszy państwowych oraz poszerzania osobistego bogactwa

plutokracja

system sprawowania rządów, w którym podstawową zasadą władzy jest bogactwo

scjentokracja

ustrój, w którym decyzje polityczne oparte są bezpośrednio na wiedzy naukowej

technokracja

koncepcja ustroju społecznego, w którym władzę sprawowaliby technicy, eksperci, organizatorzy i kierownicy produkcji

apelatywizacja

proces znaczeniowy polegający na tym, że nazwa własna, jednostkowa, staje się wyrazem pospolitym, nazywającym całą klasę zjawisk, przedmiotów, osób itd.

żyrant

osoba poręczająca za kogoś spłatę pożyczki

bigoteria (lub dewocja)

pobożność, gorliwość w zachowaniach religijnych

serwilizm

bezkrytyczne podporządkowanie, niewolnicza służalczość

presumpcja

uznanie czegoś za fakt na podstawie powiązanych, ustalonych wcześniej faktów

pean

wypowiedź będąca wyrazem zachwytu i uwielbienia

konstatacja

stwierdzenie faktu, ustalenie czegoś jako pewne na podstawie obserwacji lub innych danych

stratyfikacja

wyróżnienie warstw w społeczeństwie według różnych kryteriów; też po prostu warstwowy układ czegoś

reguła Pareto

znana jako zasada 80/20 i głosi, że w wielu przypadkach około 80% rezultatów wynika z 20% przyczyn

agonistyczny

związany z walką lub rywalizacją

rewindykacja

odzyskiwanie utraconej własności lub prawa do czegoś na drodze sądowej

liminalny

stan zawieszenia, pośredni, przejściowy, który znajduje się pomiędzy dwoma różnymi formami lub etapami

anekumena

obszar niezamieszkany na stałe przez człowieka i niewykorzystywany gospodarczo

praxis

praktyka

liberum rumpo

praktyka stosowania liberum veto, która w praktyce oznaczała "zrywanie" obrad

kateksja

psychoanalityczne pojęcie oznaczające inwestycję energii psychicznej (libido) w obiekt, którym może być osoba, rzecz, idea lub czynność, w celu zaspokojenia popędów

paradygmat

przyjęty sposób widzenia rzeczywistości w danej dziedzinie, doktrynie itp.

lumpenproletariat

zdeklasowana warstwa osób znajdujących się na marginesie społecznym w społeczeństwie kapitalistycznym

akceleracja

przyspieszenie, skrócenie czasu trwania zjawisk, procesów itp.

etiologia

nauka zajmująca się przyczynami powstawania zjawisk, procesów i faktów

pitrasić

potoczne określenie na gotowanie lub przyrządzanie jedzenia

superfluum

nadmiar, zbędność lub zbyteczność

bon mot

krótkie, dowcipne opowiadanie, anegdota lub powiedzenie, zbliżone do przysłowia

sfragistyka

nauka o pieczęciach i ich historii

obediencja

posłuszeństwo, podporządkowanie się władzy

wolumin

pojedynczy fizyczny tom książki

almanach

rocznik, zbiór informacji i danych na dany rok

minuskuła

mała, drobna litera alfabetu

majuskuła

wielka litera alfabetu

konterfekt

portret, wizerunek osoby

idolatria

bałwochwalstwo, uwielbienie przedmiotów lub osób w sposób nadmierny

arywizm

chęć dojścia za wszelką cenę do stanowiska, władzy lub pieniędzy

dezynwoltura

brak skrupulatności, swoboda w zachowaniu

eklektyczny

łączący różne style, idee lub wpływy

ex ante

przed wystąpieniem zdarzenia, przewidywane

ex post

po wystąpieniu zdarzenia, ocena retrospektywna

ultra vires

działanie wykraczające poza uprawnienia

synoptyk

osoba opracowująca prognozy meteorologiczne

felczer

osoba wykonująca podstawowe zabiegi medyczne, ale niebędąca lekarzem

kohezja

spójność, wewnętrzna zgodność

tribalizm

lojalność wobec własnej grupy plemiennej, etnicznej

próbnik

narzędzie do badania jakości materiału

przepisy dyspozytywne

przepisy prawne, które strony mogą modyfikować lub zmieniać w umowie

enuncjacje

oficjalna wypowiedź przedstawiająca czyjeś stanowisko w jakiejś sprawie

staroródka

kobieta rodząca pierwsze dziecko w późnym wieku

priapizm

przedłużona i nieustępująca erekcja prącia niezwiązana z pobudzeniem seksualnym

dereifikacja

(inaczej odprzedmiotowienie) to w najprostszym ujęciu uznanie, że dany obiekt traktowany dotychczas jak rzecz (przedmiot) w rzeczywistości nią nie jest

zawoalowana

ukryta, przedstawiona w sposób niejasny, zasłonięty

komponent

składnik lub część elementarna całości

seraficzny

anielski, zwłaszcza anielsko piękny

protagonista

główna postać w utworze literackim, filmowym lub teatralnym

makutra

duże, często gliniane naczynie do ucierania lub mieszania potraw

kostropaty

sztywny, chropowaty, o nierównej strukturze

parantela

stopień pokrewieństwa poza linią prostą (krewni boczni)

sztambuch

pamiętnik lub notes na wpisy, sentencje i wspomnienia

hipostaza

to, co istnieje jako fundament albo rzeczywista podstawa jakiejś cechy albo pojęcia

etnologia

nauka o ludach i kulturach świata, ich zwyczajach i obyczajach

inferować

wnioskować, wyprowadzać logiczne wnioski na podstawie przesłanek

sytuacjonizm

nurt artystycznofilozoficzny z lat 50. XX w. skupiający się na krytyce społeczeństwa konsumpcyjnego i tworzeniu sytuacji, które miałyby prowokować do refleksji oraz zmiany postrzegania rzeczywistości.

torrus

w geometrii torus, czyli powierzchnia w kształcie obwarzanka

rekapitulacja

podsumowanie, powtórzenie i uporządkowanie wcześniej przedstawionych informacji

presuponować

zakładać coś z góry, przyjmować coś jako przesłankę

probierz

miernik służący za podstawę oceny czegoś; kryterium, sprawdzian

okcydentalizm

zainteresowanie kulturą zachodnią i skłonność do ulegania jej wzorom, charakterystyczna dla społeczeństw Europy Wschodniej

dymorfizm

występowanie dwóch odmiennych form u organizmów tego samego gatunku

maskulinizm

ideologia podkreślająca rolę i wartość cech męskich (czasem ruch na rzecz praw mężczyzn)

uroszczenie

roszczenie przesadzone, często bezpodstawne

latencja

okres utajenia pewnych procesów lub cech przed ich ujawnieniem

inkubacja

okres rozwoju albo przygotowania czegoś w ukryciu przed ujawnieniem

ekonomia libidalna

interdyscyplinarna koncepcja z pogranicza filozofii, psychoanalizy i teorii społecznej, która analizuje, jak pragnienia (libido), fantazje i nieświadome procesy psychiczne kształtują systemy ekonomiczne i społeczne

acefalny

pozbawiony głowy; bez kierownictwa lub przywódcy

inskrypcja

napis wyryty lub umieszczony na stałym materiale

transgresja

przekraczanie granic normatywnych lub granic obszaru

paseizm

przywiązanie do tradycyjnych obyczajów lub wzorców

cyrkularny

okrężny, obiegowy, krążący wokół

animujący

pobudzający do działania, ożywiający

eksterioryzacja

proces wyrażania stanów wewnętrznych na zewnątrz

rząd pośredni

system zarządzania niektórymi koloniami, popularny szczególnie w Imperium brytyjskim, polegający na, co najmniej, częściowym włączeniu miejscowej, tradycyjnej struktury władzy w strukturę administracji kolonialnej

primordialny

pierwotny, podstawowy, pochodzący z najwcześniejszych etapów

neptyk

określenie na temat kogoś niezaradnego, nieudolnego czy naiwnego.

mydłek

mężczyzna niebudzący zaufania ani szacunku, często ugrzeczniony i fałszywy

synestezja

neurologiczne zjawisko polegające na automatycznym i mimowolnym mieszaniu się wrażeń zmysłowych, np. widzenie kolorów przy słyszeniu dźwięków

mizantropia

niechęć do gatunku ludzkiego

rustykalny

o wiejskim charakterze

immersja

stan całkowitego pochłonięcia przez jakieś zjawisko, proces lub otoczenie, w którym odcina się bodźce ze świata zewnętrznego

autoteliczny

będący celem samym w sobie

porte-parole

rzecznik – osoba lub instytucja upoważniona do wypowiadania się w czyimś imieniu. W literaturze terminem tym określa się postać lub narratora, którzy wyrażają osobiste poglądy samego autora (alter-ego)).

subalternacja

podrzędność, zależność (np. logiczna lub feudalna)

dopełniacz partytywny

dopełniacz oznaczający część całości (np. napić się wody, podaj mi cukru)

ekspektatywa

oczekiwanie na jakieś prawo lub spadek w przyszłości

wolicjonalny

dotyczący woli, zależny od woli

narratywizacja

nadawanie czemuś formy narracji, opowiadania

sukontynent

wielki region wyodrębniony w obrębie kontynentu (np. subkontynent indyjski)

in situ

na miejscu, w stanie naturalnym

subalternizm

stan bycia podrzędnym, niższym w hierarchii społecznej lub kulturowej

haptyczność

związany ze zmysłem dotyku

rekcja (związek rządu)

zasada gramatyczna, w której wyraz nadrzędny (np. czasownik) narzuca formę wyrazu podrzędnego (przypadek rzeczownika lub przyimek), np. szukać czegoś (dopełniacz), kierować czymś (narzędnik) oraz interesować się kimś (narzędnik)

morfemy

najmniejsza, niepodzielna cząstka języka, która posiada własne znaczenie, na przykład w wyrazie „domek” wyróżniamy morfemy: dom- (rdzeń) oraz -ek (przyrostek)

sufiks

przyrostek, cząstka dodawana na końcu wyrazu

prefiks

przedrostek, cząstka dodawana na początku wyrazu

audialny

słuchowy, związany ze słuchem

syntagma

grupa wyrazów połączona związkiem składniowym, taka jak dobry człowiek, czyta książkę czy szybko biegający

konsubstancjacja

pojęcie teologiczne głoszące, że w Eucharystii substancje Ciała i Krwi Chrystusa współistnieją z substancjami chleba i wina

antynomia

sprzeczność pomiędzy dwoma twierdzeniami, z których każde wydaje się prawdziwe

fenomenologia

kierunek filozoficzny badający zjawiska tak, jak jawią się w świadomości

noemat

obiektywny przedmiot myśli, to, co jest pomyślane w akcie świadomości

noeza

sam akt myślenia, intencjonalne przeżycie świadomości

idiosynkrazja

wrodzona nadwrażliwość lub wstręt do czegoś (np. pokarmów, sytuacji)

sztuka auratyczna

sztuka posiadająca „aurę”, unikalność, niepowtarzalność i dystans

antropomorfizacja

przypisywanie cech ludzkich zwierzętom, rzeczom lub pojęciom

somnambulizm

lunatyzm, sennohodztwo, chodzenie we śnie

terraformacja

przekształcanie planety, by przypominała Ziemię i nadawała się do życia

uśmiech sardoniczny

bolesny, ironiczny lub spazmatyczny wyraz twarzy, skurcz mięśni twarzy

matrylinearny

dziedziczony po linii matki (po kądzieli)

labidzić

potocznie: narzekać, biadolić, utyskiwać na coś lub kogoś

metonimia

figura stylistyczna polegająca na zastąpieniu nazwy danej rzeczy inną, pozostającą z nią w bliskim związku (np. dzieło zamiast autora: "czytać Mickiewicza")

amor fati

miłość do (własnego) losu

per aspera ad astra

przez trudy do gwiazd

satori

(z japońskiego) nagłe oświecenie, przebudzenie oraz głębokie zrozumienie natury rzeczywistości

eksklamacje

emocjonalne wypowiedzi o charakterze wykrzyknikowym, silne okrzyki lub zwroty wyrażające uczucia mówiącego, takie jak zachwyt, złość czy ból

gnoza

intuicyjne poznanie Boga i tajemnic świata, tajemna wiedza dostępna tylko wybranym oraz droga do zbawienia duszy

areofagia

częste zaburzenie polegające na połykaniu zbyt dużej ilości powietrza, co prowadzi do odbijania, wzdęć i bólu brzucha

osmotyczny

taki, który odbywa się w sposób płynny, stopniowy i niezauważalny, dzięki wzajemnemu przenikaniu się środowisk lub idei

epigon

naśladowca dawnych wzorów, twórczości lub czyichś poglądów, niemający własnej oryginalnej inwencji

instruktywny

taki, który poucza, wyjaśnia coś w sposób jasny lub daje dobry przykład

ruralistyka

nauka zajmująca się planowaniem, układem i zagospodarowaniem przestrzeni wsi

infernalny

piekielny, diabelski, a w znaczeniu potocznym: potworny, przerażający lub niezwykle uciążliwy

świat i ludzie

związek frazeologiczny, który oznacza, że czegoś jest wystarczająco dużo, w sam raz, a nawet w nadmiarze na pokrycie potrzeb

dezabil

niedbały, domowy strój lub stan niekompletnego ubrania, w którym nie wypada pokazywać się obcym

ablucja

rytualne obmycie ciała lub jego części, praktykowane w różnych religjach jako oczyszczenie

ekstrapolacja

przewidywanie przyszłego stanu zjawisk na podstawie dotychczasowych trendów

futurologia numeryczna

kierunek badań nad przyszłością oparty na modelach matematycznych, statystyce i analizie ilościowej danych

futurologia historiozoficzna

nurt refleksji nad przyszłością skupiający się na uniwersalnych prawach rozwoju cywilizacji i sensie dziejów

futurologia egzystencjalna

badanie przyszłości uwzględniające kondycję człowieka, jego wybory moralne, lęki i sens istnienia

fluktuacja

ciągłe nieregularne wahania, zmiany natężenia lub poziomu czegoś w czasie

paralelny

równoległy, biegnący obok lub dziejący się w tym samym czasie

sukurs

pomoc, ratunek lub wsparcie udzielane komuś w trudnej sytuacji

kapłon

wykastrowany i odpowiednio tuczony młody kogut, którego mięso cechuje się wyjątkową delikatnością

karypel

człowiek bardzo niskiego wzrostu, karzeł

heterarchia

system organizacji, w którym elementy nie są uporządkowane hierarchicznie, lecz współzarządzają na zasadzie sieci

detrymentalny

szkodliwy, przynoszący stratę lub ujemnie wpływający na coś

orfizm

starożytny grecki ruch religijno

Upaniszada

staroindyjski tekst filozoficznoreligijny o charakterze ezoterycznym, stanowiący podstawę hinduizmu

samsara

w filozofii indyjskich religii: krąg cierpienia, nieustannych narodzin i śmierci, dążeniem wiernych jest wyzwolenie się z samsary

atman

w hinduizmie: wieczna, niezmienna dusza ludzka lub duchowa istota wszechmiary

psyche

ludzka dusza, sfera emocjonalna, psychika i wewnętrzny świat człowieka

ekstatyczny

wyrażający zachwyt, uniesienie, stan bliski ekstazie lub głębokiego oczarowania

grasant

dawne określenie zbójcy, rabusia napadającego na podróżnych na gościńcach

partykularyzacja

rozbijanie całości na mniejsze, odrębne części lub nadmierne skupianie się na własnych, lokalnych interesach

teodycea

gałąź filozofii i teologii zajmująca się uzasadnianiem, jak to możliwe, że istnieje zło, skoro Bóg jest dobry

gnozeologia

filozoficzna nauka o poznaniu (inaczej epistemologia), jego źródłach, granicach i prawdziwości

panteizm

pogląd filozoficzno

ekstrapolować

szacować lub przewidywać przyszły bieg zdarzeń lub nieznane wartości na podstawie danych, które już znamy

eksplicytny

wyrażony wprost, w sposób jasny, dosłowny i niepozostawiający wątpliwości

implicytny

zawarty w czymś domyślnie, niewyrażony wprost, lecz wynikający z kontekstu

acedia

stan duchowego zniechęcenia, znudzenia życiem, apatii i letargu

palimpsest

rękopis napisany na wyczyszczonym lub zeskrobanym starszym tekście, którego ślady nadal można odczytać

klaster

skupisko, zgrupowanie powiązanych ze sobą elementów lub firm działających w tej samej branży

z głupia frant

znienacka, niespodziewanie, bez wyraźnego powodu lub bez przygotowania

mimry z mamrami

potoczne, żartobliwe określenie na jedzenie lub obiad bez konkretnego przepisu, przygotowany „z tego, co jest w lodówce”

ateoretyczność

cecha tego, co pozbawione oparcia w teorii, czysto praktyczne lub intuicyjne

eksplikować

objaśniać, tłumaczyć coś w sposób zrozumiały i szczegółowy

wykidajło

potoczne określenie ochroniarza lub bramkarza pilnującego porządku w klubie, dyskotece lub pubie

minoderyjny

zachowanie lub mówienie w sposób nieszczery, przesadnie wdzięczny i przymilny, mający na celu przypodobanie się innym

frenezja

gwałtowny, nieokiełznany zapał, szalone uniesienie lub namiętność

ekumena

obszar stale zamieszkany i zagospodarowany przez człowieka

subekumena

obszar czasowo zamieszkany lub okresowo wykorzystywany przez człowieka, położony poza ekumeną

noeza

akt poznania intelektualnego, proces myślowy, dzięki któremu podmiot poznaje lub ujmuje przedmiot

noemat

treść aktu poznawczego, to, co jest poznawane lub uświadamiane w danym akcie świadomości

ujutno

przyjemnie, miło, wygodnie, w sposób dający poczucie komfortu

de nomine

„z nazwy” lub „tylko z nazwy, formalnie”

dać sobie siana

odpuścić sobie, zrezygnować z czegoś, przestać się czymś zajmować lub przestać o coś zabiegać, ponieważ nie ma to sensu

idealiter

idealnie, w sposób idealny, zgodnie z założonym ideałem

asemantyzacja

pozbawienie wyrazu lub znaku jego pierwotnego znaczenia albo osłabienie jego znaczenia

związek syntagmatyczny

relacja między elementami języka, które występują obok siebie w określonej kolejności i tworzą większą całość, np. wyrazów w zdaniu

denotacja

podstawowe, dosłowne znaczenie wyrazu lub znaku, odnoszące się do jego przedmiotu lub zakresu

konotacja

dodatkowe, skojarzeniowe znaczenia i treści związane z wyrazem lub znakiem, wykraczające poza jego znaczenie podstawowe

symbolizacja

nadawanie czemuś znaczenia symbolicznego lub przedstawianie czegoś za pomocą symbolu

transpozycja

przeniesienie czegoś z jednego układu, formy, dziedziny lub kontekstu do innego

ekstrapolacja

szacowanie lub przewidywanie przyszłego biegu zdarzeń lub nieznanych wartości na podstawie danych, które już znamy

tabun

duża grupa koni, zwłaszcza żyjących lub poruszających się razem

eschatologia

nauka o ostatecznym losie człowieka, świata i ludzkości oraz o wydarzeniach związanych z końcem świata

fideizm

pogląd uznający wiarę za podstawowe lub niezależne od rozumu źródło poznania prawd religijnych

wariabilizm

pogląd filozoficzny uznający zmienność rzeczywistości za jej podstawową cechę

hylemorfizm

pogląd filozoficzny, według którego każda rzecz materialna składa się z materii i formy

hipostaza

uosobienie lub urzeczywistnienie pojęcia abstrakcyjnego, traktowanie abstrakcyjnego pojęcia jako rzeczywistego, samodzielnego bytu

heterodoksja

poglądy lub przekonania niezgodne z oficjalnie przyjętą doktryną, nauką lub zasadami

sensualizm

pogląd filozoficzny uznający doświadczenie zmysłowe za podstawowe źródło poznania

pandemonium

królestwo szatana i demonów lub miejsce, w którym panuje wielki chaos, zamęt i hałas

anagram

wyraz, wyrażenie lub zdanie, które powstało przez przestawienie liter lub sylab innego słowa

przyoblekać

ubieranie kogoś, nakładanie czegoś na coś lub nadawanie czemuś określonego wyglądu i jest ono w pełni poprawnym wyrazem